Українська: Модель великої мови (LLM) – це специфічний метод у штучному інтелекті (ШІ). LLM може інтерпретувати тексти та команди, а потім генерувати нові тексти. Така модель є «великою», оскільки вона була навчена на величезних обсягах текстових даних, таких як книги, статті та вебсайти, виявила в них закономірності та зберегла їх.
Nederlands: Een Large Language Model (LLM) is een specifieke techniek binnen kunstmatige intelligentie (AI). Een LLM kan teksten en opdrachten interpreteren en kan vervolgens nieuwe teksten genereren. Zo’n model is “large” (groot) omdat op enorme hoeveelheden tekstdata is getraind, zoals boeken, artikelen en websites, en daarin patronen heeft ontdekt deze heeft opgeslagen.
English: A Large Language Model (LLM) is a specific technique within the field of artificial intelligence (AI). An LLM can interpret texts and instructions, and subsequently generate new text. Such a model is considered “large” because it has been trained on vast amounts of text data—such as books, articles, and websites—from which it has identified and stored patterns.
| Нижче наведено українсько-нідерландсько-англійський глосарій термінів у галузі великих мовних моделей (LLM — Large Language Models). Він охоплює основні поняття штучного інтелекту, машинного навчання, архітектури моделей, обробки тексту, навчання та практичного використання LLM. | ||
|---|---|---|
| Hieronder vindt u een Oekraïens-Nederlands-Engelse woordenlijst met termen uit het vakgebied van grote taalmodellen (LLM). Deze woordenlijst behandelt de basisconcepten van kunstmatige intelligentie, machinaal leren, modelarchitectuur, tekstverwerking, training en het praktische gebruik van LLM. | ||
| 1. Основні поняття штучного інтелекту – Basisconcepten van kunstmatige intelligentie | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Штучний інтелект | Kunstmatige intelligentie | Artificial Intelligence (AI) |
| Генеративний штучний інтелект | Generatieve kunstmatige intelligentie | Generative AI |
| Велика мовна модель | Groot taalmodel | Large Language Model (LLM) |
| Мовна модель | Taalmodel | Language Model |
| Машинне навчання | Machinaal leren | Machine Learning (ML) |
| Глибинне навчання | Deep learning | Deep Learning |
| Нейронна мережа | Neuraal netwerk | Neural Network |
| Генеративна модель | Generatief model | Generative Model |
| Мультимодальна модель | Multimodaal model | Multimodal Model |
| Базова модель | Basismodel | Foundation Model |
| Відкрита модель | Open model | Open Model |
| Відкрита мовна модель | Open taalmodel | Open Language Model |
| Штучний інтелект загального призначення | Algemene kunstmatige intelligentie | Artificial General Intelligence (AGI) |
| 2. Архітектура та компоненти LLM – LLM-architectuur en -componenten | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Архітектура трансформера | Transformerarchitectuur | Transformer Architecture |
| Трансформер | Transformer | Transformer |
| Механізм уваги | Aandachtsmechanisme | Attention Mechanism |
| Самоувага | Zelfaandacht | Self-Attention |
| Багатоголова увага | Meervoudige aandacht | Multi-Head Attention |
| Кодер | Encoder | Encoder |
| Декодер | Decoder | Decoder |
| Шар нейронної мережі | Neurale netwerklaag | Neural Network Layer |
| Прихований шар | Verborgen laag | Hidden Layer |
| Векторне представлення | Vectorrepresentatie | Vector Representation |
| Вбудовування (ембединг) | Embedding | Embedding |
| Позиційне кодування | Positionele codering | Positional Encoding |
| Параметр моделі | Modelparameter | Model Parameter |
| Ваги моделі | Modelgewichten | Model Weights |
| Контекстне вікно | Contextvenster | Context Window |
| Пропускна здатність | Doorvoercapaciteit | Throughput |
| 3. Токенізація та обробка тексту – Tokenisatie en tekstverwerking | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Токен | Token | Token |
| Токенізація | Tokenisatie | Tokenization |
| Токенізатор | Tokenizer | Tokenizer |
| Токенізація підслів | Subwoordtokenisatie | Subword Tokenization |
| Послідовність токенів | Tokensequentie | Token Sequence |
| Текстовий корпус | Tekstcorpus | Text Corpus |
| Набір даних | Dataset | Dataset |
| Попередня обробка даних | Voorbewerking van gegevens | Data Preprocessing |
| Контекст | Context | Context |
| Контекстна довжина | Contextlengte | Context Length |
| Вхідний текст | Invoertekst | Input Text |
| Вихідний текст | Uitvoertekst | Output Text |
| Підказка (промпт) | Prompt | Prompt |
| Системна інструкція | Systeeminstructie | System Instruction |
| Запит користувача | Gebruikersprompt | User Prompt |
| Завершення послідовності | Sequentieafsluiting | End of Sequence |
| 4. Навчання та налаштування моделей – Modeltraining en -tuning | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Навчання моделі | Modeltraining | Model Training |
| Попереднє навчання | Voortraining | Pretraining |
| До-навчання | Finetuning | Fine-tuning |
| Контрольоване навчання | Begeleid leren | Supervised Learning |
| Навчання без учителя | Onbegeleid leren | Unsupervised Learning |
| Навчання з підкріпленням | Leren door bekrachtiging | Reinforcement Learning |
| Навчання на основі зворотного зв’язку людини | Leren op basis van menselijke feedback | Reinforcement Learning from Human Feedback (RLHF) |
| Адаптація моделі | Modelaanpassing | Model Adaptation |
| Тонке налаштування | Fijnafstemming | Fine-tuning |
| Навчальна вибірка | Trainingsdataset | Training Dataset |
| Перевірочна вибірка | Validatiedataset | Validation Dataset |
| Тестова вибірка | Testdataset | Test Dataset |
| Функція втрат | Verliesfunctie | Loss Function |
| Градієнтний спуск | Gradiëntafdaling | Gradient Descent |
| Зворотне поширення помилки | Terugpropagatie | Backpropagation |
| Перенавчання | Overfitting | Overfitting |
| Недонавчання | Underfitting | Underfitting |
| Епоха навчання | Trainingsepoch | Training Epoch |
| Пакет даних | Batch | Batch |
| Швидкість навчання | Leersnelheid | Learning Rate |
| 5. Генерація тексту та параметри моделі – Tekstgeneratie en modelparameters | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Генерація тексту | Tekstgeneratie | Text Generation |
| Генерація відповіді | Antwoordgeneratie | Response Generation |
| Декодування | Decodering | Decoding |
| Вибір наступного токена | Selectie van het volgende token | Next Token Prediction |
| Імовірність токена | Tokenwaarschijnlijkheid | Token Probability |
| Температура генерації | Generatietemperatuur | Temperature |
| Вибірка за температурою | Temperatuursampling | Temperature Sampling |
| Вибірка за топ-K | Top-K-sampling | Top-K Sampling |
| Вибірка за топ-P | Top-P-sampling | Top-P Sampling |
| Жадібне декодування | Gulzige decodering | Greedy Decoding |
| Обмеження довжини відповіді | Limiet voor antwoordlengte | Maximum Output Length |
| Випадковість генерації | Willekeurigheid van generatie | Generation Randomness |
| Повторення | Herhaling | Repetition |
| Зупинка генерації | Generatie stoppen | Stop Generation |
| 6. Промпт-інжиніринг та взаємодія з моделями – Prompt engineering en interactie met modellen | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Промпт-інжиніринг | Prompt engineering | Prompt Engineering |
| Розробка промптів | Promptontwikkeling | Prompt Development |
| Проєктування промптів | Promptontwerp | Prompt Design |
| Контекстне навчання | In-context leren | In-Context Learning |
| Навчання на одному прикладі | Leren met één voorbeeld | One-Shot Learning |
| Навчання на кількох прикладах | Leren met enkele voorbeelden | Few-Shot Learning |
| Навчання без прикладів | Leren zonder voorbeelden | Zero-Shot Learning |
| Ланцюжок міркувань | Redeneringsketen | Chain of Thought |
| Складений промпт | Samengestelde prompt | Composite Prompt |
| Рольова інструкція | Rolgerichte instructie | Role Prompting |
| Шаблон промпту | Promptsjabloon | Prompt Template |
| Оптимізація промптів | Promptoptimalisatie | Prompt Optimization |
| Ін’єкція промпту | Promptinjectie | Prompt Injection |
| Багатокрокове міркування | Meertrapsredenering | Multi-step Reasoning |
| 7. RAG, агенти та зовнішні інструменти – RAG, agents en externe tools | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Генерація з доповненням пошуком | Generatie met opgehaalde informatie | Retrieval-Augmented Generation (RAG) |
| Пошук інформації | Informatieterugwinning | Information Retrieval |
| Векторна база даних | Vector database | Vector Database |
| Векторний пошук | Vectorzoekopdracht | Vector Search |
| Семантичний пошук | Semantisch zoeken | Semantic Search |
| Індексування | Indexering | Indexing |
| Розбиття тексту на фрагменти | Tekst opdelen in fragmenten | Chunking |
| База знань | Kennisbank | Knowledge Base |
| Джерело даних | Gegevensbron | Data Source |
| Агент штучного інтелекту | AI-agent | AI Agent |
| Автономний агент | Autonome agent | Autonomous Agent |
| Виклик інструментів | Toolaanroep | Tool Calling |
| Виклик функцій | Functieaanroep | Function Calling |
| Використання інструментів | Toolgebruik | Tool Use |
| Оркестрація агентів | Agentorkestratie | Agent Orchestration |
| Робочий процес | Workflow | Workflow |
| Пам’ять агента | Agentgeheugen | Agent Memory |
| 8. Оцінювання, якість та безпека – Evaluatie, kwaliteit en beveiliging | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Оцінювання моделі | Modelevaluatie | Model Evaluation |
| Точність | Nauwkeurigheid | Accuracy |
| Якість відповіді | Antwoordkwaliteit | Response Quality |
| Галюцинація | Hallucinatie | Hallucination |
| Упередженість моделі | Modelbias | Model Bias |
| Надійність | Betrouwbaarheid | Reliability |
| Відтворюваність | Reproduceerbaarheid | Reproducibility |
| Пояснюваність | Uitlegbaarheid | Explainability |
| Інтерпретованість | Interpreteerbaarheid | Interpretability |
| Безпека моделі | Modelveiligheid | Model Safety |
| Вирівнювання моделі | Modeluitlijning | Model Alignment |
| Захисні механізми | Beveiligingsmaatregelen | Guardrails |
| Фільтрація контенту | Inhoudsfiltering | Content Filtering |
| Шкідливий вміст | Schadelijke inhoud | Harmful Content |
| Конфіденційність даних | Gegevensprivacy | Data Privacy |
| Витік даних | Datalek | Data Leakage |
| Токсичність | Toxiciteit | Toxicity |
| Людський контроль | Menselijk toezicht | Human Oversight |
| 9. Практичне застосування LLM – Praktische toepassing van LLM | ||
| Українська | Нідерландська | Англійська |
| Чатбот | Chatbot | Chatbot |
| Віртуальний помічник | Virtuele assistent | Virtual Assistant |
| Розмовний штучний інтелект | Conversationele AI | Conversational AI |
| Автоматичне узагальнення | Automatische samenvatting | Automatic Summarization |
| Переклад машинним способом | Automatische vertaling | Machine Translation |
| Аналіз настроїв | Sentimentanalyse | Sentiment Analysis |
| Класифікація тексту | Tekstclassificatie | Text Classification |
| Витягування інформації | Informatiextractie | Information Extraction |
| Відповіді на запитання | Vraagbeantwoording | Question Answering |
| Генерація коду | Codegeneratie | Code Generation |
| Аналіз документів | Documentanalyse | Document Analysis |
| Розпізнавання мовлення | Spraakherkenning | Speech Recognition |
| Синтез мовлення | Spraaksynthese | Speech Synthesis |
| Аналіз зображень | Beeldanalyse | Image Analysis |
| Обробка природної мови | Natuurlijke taalverwerking | Natural Language Processing (NLP) |
| 10. Корисні терміни для професійного спілкування нідерландською – Nuttige termen voor professionele communicatie in het Nederlands | ||
| Це вирази, які часто можуть знадобитися під час роботи над проєктами зі штучного інтелекту, технічних нарад або написання документації. | ||
| Українською | Нідерландською | Англійською |
| Модель обробляє вхідні дані | Het model verwerkt de invoergegevens | The model processes the input data |
| Модель генерує відповідь | Het model genereert een antwoord | The model generates a response |
| Модель потребує донавчання | Het model moet verder worden getraind | The model requires fine-tuning |
| Модель використовує зовнішні джерела | Het model gebruikt externe bronnen | The model uses external sources |
| Відповідь містить галюцинації | Het antwoord bevat hallucinaties | The response contains hallucinations |
| Контекстне вікно має обмежений розмір | Het contextvenster heeft een beperkte omvang | The context window has a limited size |
| Дані використовуються для навчання моделі | De gegevens worden gebruikt om het model te trainen | The data is used to train the model |
| Необхідно оцінити якість моделі | De kwaliteit van het model moet worden geëvalueerd | The model’s quality needs to be evaluated |
| Модель повинна відповідати вимогам безпеки | Het model moet aan de veiligheidseisen voldoen | The model must meet safety requirements |
| Система використовує RAG для пошуку інформації | Het systeem gebruikt RAG om informatie op te halen | The system uses RAG to retrieve information |
| 11. Особливості перекладу українських термінів – Kenmerken van het vertalen van Oekraïense termen | ||
| Деякі терміни LLM варто залишати англійською навіть у нідерландському професійному середовищі, оскільки саме англійські форми широко використовуються в технічній документації. | ||
| Термін | Рекомендоване використання | |
| Prompt | Використовувати Prompt, а не намагатися перекладати буквально | |
| Embedding | Embedding або vectorrepresentatie | |
| Fine-tuning | Fine-tuning | |
| Token | Token | |
| Transformer | Transformer | |
| RAG | RAG | |
| Hallucination | Hallucinatie | |
| Agent | Agent | |
| Context window | Contextvenster | |
| Guardrails | Guardrails або beveiligingsmaatregelen | |
| Моя рекомендація: для роботи в нідерландськомовному IT-середовищі найкраще використовувати нідерландський термін разом з англійським відповідником при першій згадці. Наприклад: | ||
| Mijn aanbeveling: bij het werken in een Nederlandstalige IT-omgeving is het het beste om de Nederlandse term samen met het Engelse equivalent bij de eerste vermelding te gebruiken. Bijvoorbeeld: | ||
| Модель великої мови (LLM). | Groot taalmodel (Large Language Model, LLM). | |
| Поширена генерація пошуку (RAG). | Generatie met opgehaalde informatie (Retrieval-Augmented Generation, RAG). | |
| Тонке налаштування. | Fijnafstemming (Fine-tuning). | |
| Галюцинація. | Hallucinatie (Hallucination). | |
| Так ви зможете природно спілкуватися нідерландською та водночас правильно використовувати міжнародну технічну термінологію. | ||
| Op deze manier kunt u op een natuurlijke manier in het Nederlands communiceren en tegelijkertijd de internationale vakterminologie correct gebruiken. | ||